ΤΟ ΜΑΡΓΑΡΙΤΑΡΕΝΙΟ ΚΟΥΜΠΙ
«Είμαστε όλοι ρυάκια με το ίδιο μοναδικό νερό» Raúl Zurita
Αυτό το κομμάτι χαλαζία βρέθηκε
στην έρημο Ατακάμα, στη Χιλή.
Είναι 3.000 ετών
Και περιέχει μια σταγόνα νερό.
Η χιλιανή έρημος
Είναι το πιο ξηρό μέρος στη Γη.
Από εδώ,
αστρονόμοι ανακάλυψαν νερό
σχεδόν παντού στο σύμπαν.
Υπάρχει νερό στους πλανήτες.
Υπάρχουν υδρατμοί σε κάποια νεφελώματα.
Υπάρχει πάγος σε άλλα ουράνια σώματα.
Στη γη, κι αλλού,
το νερό είναι απαραίτητο για να υπάρξει ζωή.
Κάθε βράδυ
κι ένας νέος πλανήτης ανακαλύπτεται,
που ίσως να έχει νερό.
Κοιτάζοντας τ' αστέρια,
αντιλήφθηκα τη σημασία του νερού.
Φαίνεται ότι το νερό ήρθε από το διάστημα,
κι η ζωή ήρθε στη γη από τους κομήτες,
που διαμόρφωσαν τις θάλασσες.
Το νερό,
το μεγαλύτερο σύνορο της Χιλής,
σχηματίζει δέλτα που είναι γνωστό ως Δυτική Παταγονία.
Εδώ,
Η οροσειρά των Άνδεων βυθίζεται στο νερό
Και αναδύεται εκ νέου με τη μορφή χιλιάδων νησιών.
Είναι ένας τόπος πέρα από τον χρόνο.
Ένα αρχιπέλαγος της βροχής.
Μακρινοί συγγενείς μου ζούσαν εδώ.
Είχαμε τσίγκινη στέγη
κι οι σταγόνες της βροχής έκαναν ένα θόρυβο
που με καθησύχαζε και με προστάτευε.
Αυτός ο ήχος με ακολουθεί σ' όλη μου τη ζωή.
Όταν κινείται το νερό,
το σύμπαν παρεμβαίνει.
Το νερό παίρνει τη δύναμη των πλανητών,
τη μεταδίδει στη γη,
και σ' όλα τα πλάσματα.
Το νερό μεσολαβεί
ανάμεσα στ' άστρα και σε μας.
Πριν την άφιξη των λευκών,
οι πρώτοι κάτοικοι της Παταγονίας,
ζούσαν σε επικοινωνία με το σύμπαν.
Λάξευαν πέτρες για να ασφαλίσουν το μέλλον τους.
Ταξίδευαν στο νερό.
Ζούσαν βυθισμένοι στο νερό.
Έτρωγαν ό,τι τους παρείχε το νερό.
Έφτασαν εδώ πριν 10.000 χρόνια.
Ήταν νομάδες του νερού.
Ζούσαν σε φυλές
που μετακινούνταν μέσω των φιόρδ.
Ταξίδευαν από νησί σε νησί.
Κάθε οικογένεια είχε την εστία της αναμμένη
στο μέσο του κανό της.
Υπήρχαν 5 ομάδες:
Οι Καγουεσκάρ,
οι Σέλκναμ,
οι Αονίκεν,
οι Χάους,
και οι Γιάμανας.
Όλοι ταξίδευαν από τη θάλασσα.
Η θάλασσα...
Η θάλασσα είναι ένα από τα μέρη που έχω...
καθώς έχω μεγαλώσει κοντά στη θάλασσα,
πραγματικά έχω αγαπήσει.
Θα 'θελα να μπορώ να ταξιδεύω με βάρκα,
όπως το συνηθίζαμε.
Τώρα, όμως, υπάρχουν πάρα πολλοί περιορισμοί,
μόλις και μας επιτρέπουν να μπούμε στη θάλασσα.
Γιατί;
Το Ναυτικό έχει πολλές απαιτήσεις για να δώσει άδεια για τη θάλασσα.
Έχω μια βάρκα που έκανα μόνος μου.
Μια τέτοια μικρή βάρκα τους φοβίζει.
Δεν είναι εξοικειωμένοι με σκάφη που ταξιδεύουν μ' αυτόν τον τρόπο.
Αυτός είναι ο λόγος που...
Λένε ότι μας προστατεύουν,
Αλλά δεν νομίζω.
Μου είπαν
ότι έχεις διασχίσει το Cape Horn με τον πατέρα σου.
Η πρώτη φορά που περάσαμε το Cape Horn,
ο καιρός ήταν άσχημος.
Ο άνεμος πολύ δυνατός.
Η θάλασσα είναι πολύ επικίνδυνη,
Αλλά το περάσαμε σώοι.
Πόσο χρονών ήσουν;
Δώδεκα χρονών.
Πήγαμε από την Punta Arenas
στο Cape Horn και πάλι πίσω.
Τα κουπιά ήταν μικρά, όπως αυτό,
γιατί κάναμε κουπί προς τα κάτω.
Έτσι κάνατε κουπί;
Το κουπί δεν είναι στερεωμένο στη βάρκα;
Όχι, το κρατάμε στα χέρια μας.
Το ρεύμα δεν παρασέρνει τη βάρκα μακριά;
Όχι.
Στο Cape Horn;
Το ρεύμα την πάει λίγο πίσω,
αλλά συνεχίζει να κινείται προς τα μπρος.
Ακόμα και τώρα δεν γνωρίζουμε
πώς ήταν σε θέση να προβλέπουν τον καιρό.
Υπολογίζουν ότι τον 19ο αιώνα,
8.000 άτομα με 300 κανό
ταξίδευαν σ' αυτό το τεράστιο αρχιπέλαγος.
Γαβριέλα, αισθάνεσαι Χιλιανή;
Καθόλου.
Πώς αισθάνεσαι;
Καγουεσκάρ.
Δεν σας είπα...
Μια φορά, με τη μητέρα μου,
Ήμασταν σε ένα νησί, κοντά...
Κοντά στο Puerto Natales.
Δεν ξέρω ακριβώς πού.
Μας είχαν στείλει γιατί δεν είχαμε νερό.
Δεν υπήρχε πηγάδι, ούτε ποτάμι, τίποτα.
Είχαμε πάει για να φέρουμε νερό.
Απέναντι, υπήρχε ένα ποτάμι.
Ήξερα λίγο να κάνω κουπί.
Χρειάζεται δύναμη.
Δεν είναι εύκολο.
Ιδιαίτερα όταν φυσάει.
Σηκώθηκε άνεμος
δεν μπορούσαμε να φθάσουμε στην κατασκήνωση στο νησί.
Γι 'αυτό κι έπρεπε να ξέρεις κουπί,
ώστε σε τέτοια περίπτωση να σωθείς.
Δεν μπορούσαμε να πούμε:
«Δεν μπορώ να κάνω κουπί», δεν ήταν δυνατό.
Έπρεπε να μπορούμε.
Έμαθα να βουτώ,
Έπρεπε να μάθω.
Πρέπει να ήμουν 7 ή 8 ετών.
Έπιασα ένα μύδι στην πρώτη μου βουτιά.
Τότε μου είπαν
ότι θα μπορούσα να πιάνω οστρακοειδή για να τρώω.
Αυτό ήταν το φαγητό μας.
Τότε, τρώγαμε μόνο οστρακοειδή.
Για την Γαβριέλα,
το νερό είναι μέρος της οικογένειάς της.
Δέχεται τόσο τους κίνδυνοι
όσο και το φαγητό που η θάλασσα της προσφέρει.
Αλλά εγώ, ως Χιλιανός,
δεν αισθάνομαι κοντά στη θάλασσα.
Για τον ωκεανό νιώθω θαυμασμό
και, την ίδια στιγμή, φόβο.
Λόγω μιας μνήμης της παιδικής μου ηλικίας.
Ένα καλοκαίρι,
ένας φίλος μου παρασύ- ρθηκε από τη θάλασσα.
Τον χτυπούσε από βράχο σε βράχο,
ανάμεσα στα κύματα,
που χυμούσαν σαν δαγκάνες, ανάμεσα στους υφάλους.
Δεν τον βρήκαμε ποτέ.
Ήταν ο πρώτος μου εξαφανισμένος.
Οι ιθαγενείς της Παταγονίας
ήταν ο πρώτος και μοναδικός θαλασσινός πληθυσμός της Χιλής.
Οι σημερινοί Χιλιανοί
έχουμε χάσει αυτή την οικειότητα με τη θάλασσα.
Ρώτησα την Emma Malig,
φίλη μου ζωγράφο,
να μου δείξει κάτι που δεν έχω δει ποτέ.
Από τότε που ήμουν παιδί,
δεν έχω δει ποτέ
μια πλήρη εικόνα της χώρας μου.
Στα σχολεία,
δεν είχαμε τόσο μεγάλους τοίχους,
για μια τόσο μακρόστενη χώρα.
Έπρεπε να τη χωρίζουμε σε τρία μέρη:
Το βόρειο, το κεντρικό και το νότιο,
σαν να ήταν 3 χώρες.
Νομίζω ότι αυτή η χώρα πήρε λάθος δρόμο.
Έχουμε 4.200 χλμ ακτογραμμής.
Ίσως η πιο μεγάλη ακτογραμμή στον κόσμο.
Με μια μεγάλη οροσειρά που την απομονώνει από την ήπειρο.
Η έρημος στο Βορρά μας απομονώνει
από τον δυτικό πολιτισμό και μια παγωμένη ήπειρο στο Νότο.
Είμαστε ένα νησί,
με την γεωγραφική έννοια,
με όρους ανθρωπο- γεωγραφίας, κ.λπ.
Δεν έχουμε ναυτική παράδοση,
κι έχουμε αναπτυχθεί στην ενδοχώρα.
Αλλά η κοιλάδα μας είναι πολύ στενή για τη γεωργία,
κι έτσι χτίσαμε το μέλλον μας
σε μια πολύ ισχνή οικονομική δυνατότητα,
που, με την πάροδο του χρόνου, έχει συρρικνωθεί σχεδόν στο τίποτα.
Η χώρα δεν έχει κάνει σωστή χρήση της θάλασσάς της,
του απέραντου ωκεανού που απλώνεται μπροστά της.
Πολύ λίγοι έχουν τιμήσει τον ωκεανό,
έχουν στραφεί στη θάλασσα για να την θαυμάσουν.
Όχι μόνο να την θαυμάσουν, αλλά να την αναγνωρίσουν
ως μέρος της ταυτότητάς μας.
Η χώρα μου αρνείται τον Ειρηνικό ωκεανό,
τον μεγαλύτερο από όλους τους ωκεανούς.
Δυσπιστεί την απεραντοσύνη του,
ίση με το μισό της επιφάνειας του πλανήτη Γη.
Ωστόσο, για τους ιθαγενείς και τους αστρονόμους,
Ο ωκεανός είναι μια ιδέα,
μια έννοια άρρηκτα δεμένη με τη ζωή.
Πόσο μακρινό ήταν το ταξίδι του κομήτη
που μας έφερε τις πρώτες σταγόνες του νερού;
Κάθε σταγόνα
είναι ένας ολόκληρος κόσμος.
Κάθε σταγόνα είναι μια ανάσα.
Ως ανθρωπολόγος,
ο Claudio έμαθε από τους ντόπιους,
τη γλώσσα του νερού.
Οι ιθαγενείς πιστεύουν ότι όλα τα πράγματα είναι ζωντανά.
Μια πέτρα είναι ζωντανή κι έχει πνεύμα,
το νερό είναι ζωντανό κι έχει πνεύμα.
Έτσι, το νερό αποτελεί πηγή της μουσικής.
Ό,τι κινείται παράγει ήχο.
Και το σύμπαν είναι κίνηση,
έτσι υπάρχει πάντα ήχος.
Είναι το ίδιο νερό εδώ.
Αν η Γη αποτελείται από διάφορα μέρη...
τρία μέρη νερού,
κι ένα μέρος χώμα,
αυτό που αποκαλούμε "γη" είναι στην πραγματικότητα νερό.
Το σώμα μας είναι νερό, τα φυτά είναι νερό,
όλα είναι νερό,
με κομμάτια από κάτι πιο στέρεο:
Χώμα, πέτρες ή κόκαλα.
Αλλά όλα είναι νερό.
Ό,τι αναπνέουμε είναι επίσης νερό.
Έτσι δεν είναι καθόλου παράξενο που οι αστροφυσικοί λένε
ότι το σύμπαν είναι γεμάτο με νερό.
Άρχισα ν' ακούω τον ήχο του ποταμού,
και ξαφνικά άρχισα ν' ακούω μουσική.
Ένα ποτάμι ακούγεται
σαν χίλιοι ήχοι ταυτόχρονα.
Μπορούμε να τους ξεχωρίσουμε, ν' ακούσουμε έναν κάθε φορά,
και ξαφνικά τον ακούς...
και πιάνεσαι απ' αυτόν και στη συνέχεια...
έχεις δύο ξεχωριστούς ήχους
και μετά κι έναν άλλο...
Και όταν έχεις στο κεφάλι σου 10 ήχους...
Τότε έρχεται το ξάφνιασμα.
Ενώ ακούς θόρυβο, αυτός είναι ένα τραγούδι,
ένας διαφορετικός ήχος.
Ένας ωκεανογράφος μου έμαθε
ότι η πράξη της σκέψης μοιάζει με τον ωκεανό.
Ο νόμος της σκέψης είναι ίδιος μ' αυτόν του νερού,
ότι είναι πάντα έτοιμος
να προσαρμοστεί σε όλα.
Μήπως αυτό εξηγεί
πώς αυτές οι ομάδες κατάφεραν να ζήσουν εδώ
για χιλιάδες χρόνια,
σε πολικές θερμοκρασίες;
Έζησαν σ' αυτήν την πιο μακρινή περιοχή,
την λιγότερο κατοικημένη.
Δεν είχαν πόλεις,
δεν ύψωσαν μνημεία,
αλλά ήξεραν πώς να ζωγραφίζουν.
Μία από αυτές τις ομάδες, οι Σέλκναμ,
είχαν την ιδέα
να σχεδιάζουν πάνω στα δικά τους σώματα.
Μετά το θάνατο,
πίστευαν ότι θα γίνουν αστέρια.
Στη μυθολογία τους
αναφέρουν τον αστερισμό του Ωρίωνα,
και το Σταυρό του Νότου.
Ακόμα δεν γνωρίζουμε
το νόημα αυτών των σχεδίων.
Ίσως ένας Χιλιανός ποιητής, ο Raúl Zurita,
μπορεί να μας βοηθήσει.
Αυτοί οι άνθρωποι είχαν μια πολυπλοκότητα
κι ένα πλούτο...
Τα σχέδιά τους δείχνουν ολόκληρο το σύμπαν,
πώς ζωγράφιζαν τα σώματά τους,
πώς τα μεταμόρφωναν.
Γι' αυτούς τους ανθρώπους,
τ' αστέρια είναι τα πνεύ- ματα των προγόνων τους.
Αναρωτιέμαι τι ψάχνουν
αυτά τα ισχυρά τηλεσκόπια στο βορρά;
Θα ψάχνουν,
ουσιαστικά,
τους προγόνους τους,
να κάνουν το σύμπαν
πιο οικείο.
Με τον ένα ή τον άλλο τρόπο,
Όταν οι Ινδιάνοι έβλεπαν τις ψυχές και τα πνεύματα
των προγόνων τους, των πολεμιστών τους,
κατά κάποιο τρόπο ένιωθαν πιο κοντά στο Σύμπαν.
Ήξεραν ότι οι νεκροί τους ήταν εκεί.
Λοιπόν, τι θέλουν;
Τι ψάχνουν τα τηλεσκόπια,
οι διαστημικές αποστολές;
Να φέρουν το σύμπαν πιο κοντά.
Φαίνεται ότι όλη αυτή η πρόοδος
είναι προϊόν μιας βαθιάς νοσταλγίας,
μιας επιθυμίας να ανακτήσουμε κάτι,
κάτι που ήδη γνωρίζαμε, με μια έννοια ποιητική,
κάτι που εγγενώς γνωρίζαμε.
Το 1883,
έφτασαν οι έποικοι,
οι χρυσοθήρες,
ο στρατός, η αστυνομία,
οι εκτροφείς βοοειδών,
και οι καθολικοί ιεραπόστολοι.
Μετά από αιώνες ζωής ταιριαστής
με το νερό και τ' αστέρια,
οι ιθαγενείς είδαν τον κόσμο τους να καταρρέει.
Η κυβέρνηση της Χιλής,
που υποστήριζε τους εποίκους,
διακήρυξε ότι οι Ινδιάνοι ήσαν διεφθαρμένοι,
ζωοκλέφτες και βάρβαροι.
Πολλοί κατέφυγαν στο νησί Dawson,
Όπου βρισκόταν η κύρια αποστολή.
Τους αφαίρεσαν τις πεποιθήσεις τους,
τη γλώσσα τους, και τα κανό τους.
Τους έντυσαν με παλιά ρούχα
Που ήταν μολυσμένα
με τα μικρόβια του πολιτισμού.
Οι περισσότεροι
αρρώστησαν και πέθαναν σε λιγότερο από 50 χρόνια.
Οι υπόλοιποι έγιναν θήραμα
σ' εκείνους που είναι γνωστοί ως «κυνηγοί Ινδιάνων».
Οι αγρότες πλήρωναν μια λίρα
για τον όρχι ενός άνδρα,
μια λίρα για τον μαστό μιας γυναίκας,
δέκα σελίνια για το αυτί ενός παιδιού.
Αυτή η ιστορία, πιστεύω,
πρέπει να λέγεται πολύ πιο συχνά.
Οι Χιλιανοί έποικοι,
με την υποστήριξη των ξένων εποίκων,
συνέχισαν νότια
να δημιουργούν μεγάλες γεωργικές επιχειρήσεις.
Οι Χιλιανοί επωφελήθηκαν,
αγοράζοντας ή αποκτώντας γη από την κυβέρνηση
για να τη μετατρέψουν σε κτηνοτροφικές μονάδες.
Άρχισαν να εξοντώνουν τους ανθρώπους του νότου,
να τους εξαφανίζουν και να τους σκοτώνουν,
με τον άγριο τρόπο που γνωρίζουμε.
Σε καμία από αυτές τις σφαγές
οι δράστες ποτέ δεν κατηγορήθηκαν.
Η μητέρα είναι το νερό,
ο ωκεανός, τα κανάλια, η βροχή, όλα αυτά.
Όταν σκεφτόμαστε τους ιθαγενείς
της Αμερικής,
έχουμε την τάση να σκεφτόμαστε σαν ιστορικοί,
ότι αυτοί οι άνθρωποι έχουν ήδη ταυτιστεί
με τη γη τους, την επικράτειά τους, με τη φύση,
με το νερό, στην περίπτωση των ανθρώπων του Νότου.
Αυτοί ήταν οι κυρίαρχοι της χώρας τους.
Οι τελευταίες ομάδες βυθίστηκαν στη δυστυχία
και τον αλκοολισμό.
Στα μάτια των εποίκων
έγιναν τέρατα.
Τον 16ο αιώνα,
οι Ισπανοί επίσης είδαν τέρατα
στην Παταγονία.
Επιβεβαίωσαν την παρουσία του άγριων γιγάντων.
Τους ονόμασαν «Παταγόνες»,
για τα μακριά τους πόδια.
Αναρωτιέμαι:
έχει συμβεί το ίδιο και σε άλλους πλανήτες;
Οι πιο δυνατοί
πάντα κυριαρχούσαν, παντού;
Ένας από τους πλανήτες του άστρου Gliese,
που ανακαλύφθηκε στη Χιλή,
θα μπορούσε να έχει έναν απέραντο ωκεανό.
Θα μπορούσε να κατοικείται από έμβια όντα;
Θα μπορούσε να έχει δέντρα για μεγάλα κανό;
Θα μπορούσε αυτός ο πλανήτης να ήταν ένα καταφύγιο
όπου οι Ινδιάνοι θα μπορούσαν να ζήσουν ειρηνικά;
Να έχεις αυτές τις σκέψεις είναι εξωπραγματικό.
Αλλά τολμώ να τις έχω,
γιατί θα ήθελα πολύ αυτοί οι άνθρωποι του νερού
να μην έχουν εξαφανιστεί.
Τώρα ζουν μόνον 20 άμεσοι απόγονοι.
Μέσα από αυτούς
η γλώσσα τους έχει επιβιώσει για εκατοντάδες,
ίσως και χιλιάδες χρόνια.
Μια φώκια.
Μια φάλαινα.
Κανό.
Κουπί.
Μπαμπάς.
Μαμά.
Παιδί.
Ήλιος.
Σελήνη.
Αστέρι.
Γαβριέλα, θα ήθελα να τα πεις στα Καγουεσκάρ:
Αμμουδιά.
Μύδια.
Κανό.
Κουμπί.
Κουμπί;
Μπλούζα.
Βροχή.
Παράθυρο.
Θάλασσα.
Νερό.
Θύελλα.
Έκανα λάθος.
Καλός άνθρωπος.
Κακός άνθρωπος.
Θεός.
Όχι, όχι Θεός.
Δεν έχουμε κάτι τέτοιο.
Αστυνομία.
Αστυνομία...
Ούτε αυτό το χρειαζόμαστε.
Όταν ήταν παιδί,
η Γαβριέλα διέσχισε σχεδόν όλη την Παταγονία,
κωπηλατώντας, για 1.000 χιλιόμετρα,
σε ένα κανό.
Είναι αλήθεια ότι όταν ήσουν παιδί
κάνατε ένα μεγάλο ταξίδι με την οικογένειά σας,
Από ένα νησί, στο Port Eden;
Στον κόλπο Penas.
Ξέρω τον τρόπο.
Ξέρω πώς να φτάσετε στο κόλπο Penas,
περνώντας από Agropolina,
πολύ κοντά στο νησί του San Javier.
Πες μου γι 'αυτό στα Καγουεσκάρ.
Θα ξεκινήσω
να σας λέω απ' όταν ήμασταν κοντά...
στο Cape Tomar.
Κωπηλατούσα προς το νότο.
Ήταν γνωστή ως γη των "K'eaelkces ',
οι Καγουεσκάρ του νότου
Δεν ξέρω πώς ονομαζόταν η περιοχή
στα Καγουεσκάρ.
Όταν ένα κανό καταστραφεί από πεταλίδες
φτιάχνουμε άλλο μ' ένα τσεκούρι.
Αν το νέο κανό έχει μια διαρροή
πρέπει να γίνει, αμέσως, ένα άλλο.
Όταν ταξιδεύεις με κανό
πρέπει να γνωρίζεις τα νησιά μέσα κι έξω,
πού να κατασκηνώσεις
και πού να κοιμηθείς.
Μερικές φορές μένουμε εκεί αρκετές ημέρες,
μπλοκαρισμένοι από τον άνεμο,
κι αν βρέχει μερικές φορές περνάμε εκεί 3 μήνες
περιμένοντας τη θάλασσα να ηρεμήσει.
Έγινα έφηβη, μετά ενήλικη
κωπηλατώντας
και να 'μαι.
Πρώτη φορά είδα την Γαβριέλα σε μια φωτογραφία.
Ήταν επίσης η πρώτη φορά
που είδα σχεδόν όλους τους επιζώντες της Παταγονίας.
Τον Paz Errázuriz,
ταλαντούχο φωτογράφο από το Σαντιάγο,
τον τράβηξαν τα πρόσωπα αυτών των ανθρώπων
πολύ πριν τα βιβλία ιστορίας.
Για πολλά χρόνια, για αιώνες,
οι κάτοικοι της Γης του Πυρός ήταν αόρατοι.
Τον ίδιο καιρό
που η Γαβριέλα έκανε το ταξίδι των 1.000 χλμ,
και βουτούσε στη θάλασσα,
εγώ πήγαινα σχολείο
και ζούσα δίπλα στη θάλασσα.
Εμείς τα παιδιά του σχολείου δεν ξέραμε τίποτα
για τους ανθρώπους του Νότου.
Η Γαβριάλα κι εγώ
είμασταν αρκετούς αιώνες μακριά.
Εκείνα τα χρόνια,
προτιμούσα για διάβασμα τα μυθιστορήματα του Ιουλίου Βερν.
Δεν γνώριζα τίποτε ούτε για τον μοναδικό ιθαγενή
που είχε αφήσει το σημάδι του στην ιστορία.
Το όνομά του είναι Jemmy Button.
Έμαθα για τη ζωή του πολύ αργότερα.
Η περιπέτεια του Jemmy Button
μου φάνηκε σχεδόν σαν μύθος,
όταν την διάβασα για πρώτη φορά.
Αλλά είναι μια αληθινή ιστορία.
Στην αυγή του 19ου αιώνα,
ένα αγγλικό πλοίο
έφτασε στην Παταγονία,
κάτω από τις διαταγές του καπετάνιου FitzRoy.
Η αποστολή του ήταν να σχεδιάσει τα εδάφη
και τις ακτές της χώρας αυτής.
Έφτιαξε τους καλύτερους χάρτες,
που χρησιμοποιήθηκαν και τον επόμενο αιώνα.
Ήταν ο πρώτος που σχεδίασε τις ιθαγενείς
με ανθρώπινο πρόσωπο.
Ο καπετάνιος,
ουμανιστής,
είχε μια εκπληκτική ιδέα:
Να πάρει τέσσερις ιθαγενείς
στην Αγγλία για να τους εκπολιτίσουν.
Ένας ιθαγενείς πήγε στο πλοίο, με αντάλλαγμα ένα μαργαριταρένιο κουμπί,
και γι' αυτό οι Άγγλοι
τον ονόμασαν Jemmy Button.
Ο Jemmy Button ήταν ντυμένος με κοστούμι ναύτη,
αργότερα, ως Άγγλος.
Για περισσότερο από ένα χρόνο
Ο Jemmy Button έζησε σ' έναν άγνωστο πλανήτη.
Ταξίδεψε από την Λίθινη εποχή
στην εποχή της Βιομηχανικής Επανάστασης.
Ταξίδεψε χιλιάδες χρόνια στο μέλλον.
Και μετά,
χιλιάδες χρόνια πίσω στο παρελθόν.
Αφού ο Jemmy Button έγινε κύριος,
ο καπετάνιος
τον πήρε πίσω στην Παταγονία.
Όταν πάτησε το πόδι του στην πατρίδα του
ο Jemmy Button έβγαλε τα εγγλέζικα ρούχα του.
Συνέχισε να μιλά μισά στα αγγλικά,
μισά στη δική του γλώσσα.
Άφησε τα μαλλιά του να μακρύνουν,
αλλά δεν ξανάγινε ποτέ ο ίδιος άνθρωπος.
Αυτή ήταν η αρχή
του τέλους των λαών του Νότου.
Οι χάρτες του FitzRoy
Άνοιξαν τις πόρτες σε χιλιάδες εποίκους.
Για 150 χρόνια,
μια ομάδα λευκών
κυβέρνησε με σκληρότητα μια σιωπηλή χώρα.
Η επανάσταση του Σαλβαδόρ Αλιέντε έσπασε τη σιωπή.
Ένα σημαντικό κοινωνικό κίνημα
απλώθηκε στη μισή χώρα.
Ακούσαμε φωνές που ποτέ δεν είχαμε ξανακούσει.
Ο Αλιέντε άρχισε να δίνει πίσω στους ιθαγενείς
τη γη που τους είχαν αρπάξει.
Η ελευθερία δεν κράτησε για πολύ.
Καταστράφηκε από ένα πραξικόπημα,
που χρηματοδοτήθηκε από τις ΗΠΑ.
Τον ίδιο καιρό,
η αποσύνθεση ενός αστέρα σουπερνόβα
παρατηρήθηκε από ένα Χιλιανό αστεροσκοπείο.
Ήταν η πρώτη φορά που κάτι τέτοιο είχε συμβεί
τόσο κοντά στη Γη.
Η Δικτατορία
έπληξε τη Χιλή.
Διήρκεσε 16 χρόνια.
Υπήρχαν 800 μυστικές φυλακές,
με 3.500 δημοσίους υπαλλήλους,
πολλοί από τους οποίους βασάνισαν.
Σε κάποιες περιοχές,
οι κρατούμενοι σφαγιάστηκαν ζωντανοί.
Γυναίκες βιάστηκαν
μπροστά στους συζύγους ή τα παιδιά τους.
Άνδρες και γυναίκες
βρέθηκαν κρεμασμένοι από το ταβάνι.
Το δέρμα τους ήταν καμμένο από οξύ και τσιγάρα.
Είχαν σημάδια ηλεκτροπληξίας σε όλο τους το σώμα.
Τους είχαν δώσει ναρκωτικά.
Ο λαιμός τους ήταν κομμένος.
Φυλακίστηκαν σε κουτιά 1 κ.μ.
Συνήθως, οι πληροφορίες που ζητούσαν, ήταν ήδη γνωστές.
Τους βασάνιζαν για να τους σκοτώσουν.
Για χρόνια,
ο στρατός και οι πολίτες που εμπλέκονταν
δεν έλεγαν πού ήταν οι κρατούμενοι.
Το νησί Dawson,
όπου εκατοντάδες ιθαγενείς έχασαν τη ζωή τους
στις Καθολικές ιεραποστολές,
είχε μετατραπεί σε στρατόπεδο συγκέντρωσης
για τους υπουργούς του Σαλβαδόρ Αλιέντε
που απελάθηκαν από το Σαντιάγο.
Το Dawson χρησιμοποιήθηκε επίσης ως φυλακή
και τόπος βασανιστηρίων
για πάνω από 700 υποστηρικτές του Αλιέντε
που εξορίστηκαν στην Punta Arenas,
πρωτεύουσα της Παταγονίας.
Θέλω να μου δείξεις με τα χέρια σου
πού είναι το νησί Dawson.
Θα ήθελα καθένας να μου πει πόσο καιρό έμεινε στη φυλακή.
- Ενάμιση χρόνο - Τέσσερα χρόνια.
Τέσσερα χρόνια και τρεις μήνες.
- Έξι μήνες. - Τέσσερα χρόνια.
444 ημέρες.
Δύο χρόνια και δύο μήνες.
Δυόμισι χρόνια.
Δύο χρόνια και δέκα μήνες.
Πέντε χρόνια και μία ημέρα.
- Έξι μήνες. - Ένα χρόνο και επτά μήνες.
Ήταν θύματα μιας βίας
που οι ιθαγενείς είχαν γνωρίσει πολύ καλά.
Στη Χιλή,
η ατιμωρησία συσσωρεύεται εδώ και αιώνες.
Το Dawson είναι μόνο ένα κεφάλαιο.
Κατά τη διάρκεια αυτών των βίαιων χρόνια,
Το ρεύμα Humboldt ξέβρασε ένα σώμα,
στην ίδια περιοχή
που είχε εξαφανιστεί ο φίλος μου, της παιδικής μου ηλικίας .
Δεν ήταν το σώμα ενός παιδιού,
Ήταν το σώμα μιας γυναίκας.
Κανείς δεν ήξερε ποιά ήταν.
Οι άνθρωποι άρχισαν να υποψιάζονται
Ότι ο ωκεανός ήταν ένα νεκροταφείο.
Τριάντα χρόνια αργότερα,
αξιωματικοί της δικτατορίας
ομολόγησαν ότι ίσως
λίγους ανθρώπους τους είχαν πετάξει στη θάλασσα.
Μία από αυτούς ήταν η Marta Ugarte,
η γυναίκα της παραλίας.
Ο δικηγόρος της οικογένειας γνωρίζει τα γεγονότα.
Τα τραύματά της είναι κυρίως εσωτερικά.
Δείχνει κι άλλα σημάδια βασανιστηρίων.
Έχει κοψίματα.
Όσο για το πρόσωπό της...
Αυτό που μου κάνει περισσότερο εντύπωση, ακόμα και σήμερα,
είναι ότι μας κοιτάζει.
Τα μάτια της είναι ανοιχτά,
κι αυτή μας κοιτάζει.
Περίεργο,
τα μάτια της είναι άθικτα,
πράγμα ασυνήθιστο,
όταν έχει παραμείνει για πολύ,
μέσα στο νερό.
Αλλά έτσι έγινε,
και το βρίσκω πολύ παράξενο.
Το πρόσωπό της δεν είναι πρησμένο.
Κι αυτή μας κοιτάζει.
Σαν να είναι ξύπνια και μας κοιτάζει.
Αναρωτιέμαι τι ήταν το τελευταίο πράγμα
που είδε;
Μήπως είδε άλλους κρατούμενους
κοντά της;
Έχω αποφασίσει να αναπαραστήσω
τις τελευταίες στιγμές
του θύματος, ώστε να βεβαιωθώ για όλα αυτά.
Ένας συγγραφέας και δημοσιογράφος
θα με βοηθήσει.
Υπάρχουν μαρτυρίες ότι τους έκαναν ένεση.
Μερικοί λένε ότι ήταν κυάνιο,
αλλά οι περισσότεροι ότι ήταν πεντοθάλ.
Ένας τρόπος που εγγυάται το θάνατο του κρατουμένου.
Τοποθετούσαν τη σιδηροτροχιά πάνω στον θώρακα.
Πιο ψηλά, στο στήθος.
Πόσο νομίζεις ότι ζυγίζει αυτή η σιδηροτροχιά;
Αυτή η σιδηροτροχιά
Πρέπει να ζυγίζει περίπου τουλάχιστον 30 κιλά.
Έφερναν τις ράγες από τους στρατώνες του Puente Alto.
Ο σιδηροδρομικός που τις μετέφερε δολοφονήθηκε από την DINA,
γιατί μίλαγε πάρα πολύ.
Για να τελειώσουν τη συσκευασία,
βάζουν πλαστικές σακούλες,
μία από το κεφάλι και την άλλη από τα πόδια,
που συναντιούνται στη μέση.
Η άλλη πλαστική σακούλα εδώ.
Και σάκους πατάτας.
Ακριβώς η ίδια διαδικασία:
από τα πόδια επάνω κι από το κεφάλι κάτω,
για να συναντηθούν στη μέση.
Ύστερα περίμεναν τα ελικόπτερα ή τα αεροπλάνα,
Απ' όπου θα τα ρίχνανε στη θάλασσα.
Τι συνέβη με το σώμα της Marta Ugarte;
Μάλλον η κρατούμενη,
όταν ήταν στο αεροπλάνο,
άρχισε να κινείται.
Τότε, της έβγαλαν αυτά,
έλυσαν τις σακούλες και τις έβγαλαν από το σώμα της.
Άνοιξαν τη συσκευασία,
και διαπίστωσαν ότι ήταν ζωντανή.
Έτσι πήραν το σύρμα που ήταν εδώ,
και τη στραγγάλισαν.
Μετά σφράγισαν το πακέτο πρόχειρα.
Έτσι θα μπορούσαμε να εξηγήσουμε πώς το σώμα της
ξεβράστηκε στην ακτή.
Σύμφωνα με δικαστικές εκθέσεις,
Οι Ένοπλες Δυνάμεις της Χιλής πέταξαν
1.200 με 1.400 άτομα στον ωκεανό,
Νεκρά ή ζωντανά.
Τους βοήθησαν πολλοί πολίτες.
Ήλπιζαν
ότι η θάλασσα θα κρατήσει το μυστικό του εγκλήματος.
Αυτό συνέβη τον Νοέμβριο του '79.
Στο ελικόπτερο,
ο μηχανικός μπαίνει από την πλευρική πόρτα.
Κατάλαβα ότι υπήρχαν δύο σώματα:
Η μία ήταν γυναίκα,
προφανώς νεαρή,
κιι ένας άντρας, πάνω από 90 κιλά.
Μπορούσα να δω τον σωματότυπο, αλλά το πρόσωπό του ήταν κρυμμένο σε μια σακούλα.
Μια σιδηροτροχιά ήταν δεμένη στο σώμα του.
Δυστυχώς,
ήταν η πιο δύσκολη μέρα της καριέρας μου,
Το έχω ξαναπεί
ότι ο Θεός θα μας τιμωρήσει.
Αυτό που κάναμε ήταν έγκλημα.
Στη δεύτερη πτήση μου,
τον Ιούνιο του 1980,
πρέπει να ήταν...
κρίνοντας από τους λεκέδες,
νομίζω ότι ήταν 8 ή 9 σώματα.
Είχα την εντύπωση ότι μόλις τους είχαν σκοτώσει,
από τις κηλίδες αίματος που είχαν απομείνει.
Ήταν περισσότεροι από ένας πολίτες;
Ήταν τέσσερις πολίτες.
Έσπρωχναν τα σώματα έξω.
Χρησιμοποιούσαν την μπουκαπόρτα
που χρησιμοποιούμε για να φορτώνουμε,
και τις πλαϊνές πόρτες.
Ήταν πιο εύκολο να τα ρίχνουν από κει,
παρά να τα μεταφέρουν στις πλευρικές πόρτες.
Όσα ήταν κοντά στις πλευρικές πόρτες πετάγονταν από κει,
Τα άλλα από τη μέση.
Δεν υπάρχει όριο στη σκληρότητα.
Δεν έκαναν καν τη χάρη,
ούτε έδειξαν συμπόνια, να επιστρέψουν το νεκρό.
Είναι γραμμένο στην πιο αρχαία ιστορία:
το νεκρό σώμα του εχθρού επιστρέφεται,
ώστε οι συγγενείς του να μπορούν να συνεχίζουν να ζουν.
Για να τους θρηνήσουν, τα σώματά τους πρέπει να επιστραφούν.
Ώστε οι νεκροί να μπορέσουν να ολοκληρώσουν τον θάνατό τους
και οι ζωντανοί να μπορέσουν να συνεχίσουν να ζουν.
Είναι τόσο...
Είναι τόσο βάναυσο, αυτό που συνέβη...
στη Χιλή,
σε αυτές τις χώρες.
Η ατιμωρησία είναι μια διπλή δολοφονία,
Είναι σαν να σκοτώνεις τους νεκρούς δύο φορές.
Η εύρεση των ενόχων δεν είναι το τέλος του δρόμου.
Είναι μόνο η αρχή.
Από τότε που ήταν παιδί,
ο Raúl Vegas βουτούσε κοντά στις ράγες.
Σχεδόν καθένας στην πόλη ήξερε γι' αυτές,
αλλά οι άνθρωποι ήταν φοβισμένοι.
Το 2004,
ο δικαστής Guzmán διέταξε τον επιθεωρητή Vignolo
να τους βρει.
Ήταν ο Raúl που βούτηξε στο βυθό της θάλασσας.
Μετά σαράντα χρόνια,
Οι ράγες είχαν καλυφθεί από σημάδια.
Το νερό και τα πλάσματά του
χάραξαν αυτά τα μηνύματα.
Εδώ είναι τα μυστικά
που τα σώματα άφησαν στις ράγες,
πριν διαλυθούν στο νερό
και πάρουν τη μορφή του ωκεανού.
Παρατηρώντας κάθε μία από τις ράγες,
άλλα απομεινάρια ανακαλύφθηκαν.
Ένα κουμπί βρέθηκε κολλημένο σε μια ράγα.
Αυτό το κουμπί είναι το μόνο ίχνος
κάποιου που ήταν εκεί.
Από τον Jemmy Button, για ένα μαργαριταρένιο κουμπί,
του πήραν τη γη του,
την ελευθερία του, τη ζωή του.
Όταν επέστρεψε στο νησί του,
ο Jemmy Button ποτέ δεν ξαναβρήκε την ταυτότητά του.
Έγινε εξόριστος στη γη του.
Και τα δύο κουμπιά λένε την ίδια ιστορία,
Μια ιστορία εξόντωσης.
Υπάρχουν πιθανώς πολλά άλλα κουμπιά
στον ωκεανό.
Σ' αυτή τη λεπτομέρεια βρίσκεται το παν,
συμπυκνωμένο, πυκνό,
σα μια μαύρη τρύπα.
Αυτή ήταν η εντύπωσή μου,
γιατί μπορεί κανείς να φανταστεί τη σιδηροτροχιά,
και να εντοπίζουν την ιστορία της:
τους εργάτες που την έφτιαξαν,
ποιός την έκοψε, ποιός την τοποθέτησε.
Μπορείς να ανιχνεύσεις την ιστορία του κουμπιού:
το κουμπί μας οδηγεί σε ένα πρόσωπο,
ένα πουκάμισο, μια κατάσταση.
Ίσως στην ίδια τη Villa Grimaldi,
κι όλα αυτά που συνέβησαν εκεί.
Είναι μια λεπτομέρεια που μεγαλώνει και εκτείνεται,
με κύματα που πάνε σε διαφορετικές κατευθύνσεις.
Είναι η ιστορία της Χιλής,
και όλα τα γεγονότα της δικτατορίας.
Όταν παρακολουθείτε τη θάλασσα, το νερό,
παρακολουθείτε όλη την ανθρωπότητα.
Αυτά τα εδάφη, τόσο θαυμάσια αλλά και αιματοβαμμένα.
Κρατούν το χειρότερο
του εαυτού μας.
Στο τέλος της ημέρας, όλοι μας...
Σε έναν κόσμο θυμάτων και δολοφόνων...
αν και υπάρχουν και τα δύο,
ο καθένας μας είναι υπεύθυνος για τα πάντα,
για τα θύματα και τους δολοφόνους.
Κάθε ανθρώπινο ον, αλλά και κανείς ειδικότερα.
Έτσι, όταν τέτοια φοβερά πράγματα συμβαίνουν,
καθώς συχνά έχουν γίνει, σε όλη την ιστορία,
χωρίς να συμμετέχουμε, είμαστε επίσης υπεύθυνοι,
όπως σε μια οικογένεια που ένα παιδί διαπράττει ένα έγκλημα
κι όλη η οικογένεια επηρεάζεται.
Λοιπόν...
αυτό το μέρος της ιστορίας,
που σχετίζεται με το νερό, τον πάγο, τα ηφαίστεια,
σχετίζεται επίσης με το θάνατο, τις σφαγές,
την κακοποίηση, τη γενοκτονία.
Είναι ένα μέρος...
Αν το νερό έχει μνήμη, θα θυμάται κι αυτό.
Όλα τα πράγματα συνομιλούν με όλα τα πράγματα,
νερό, ποτάμια, φυτά,
ύφαλοι, έρημοι, πέτρες, αστέρια...
Μια μακρά συνομιλία,
μια αμοιβαία σχέση.
Οι Ινδιάνοι της Παταγονίας,
πίστευαν ότι οι ψυχές δεν πεθαίνουν,
κι ότι μπορούν να ζουν και πάλι, σαν αστέρια.
Λένε ότι το νερό έχει μνήμη.
Πιστεύω ότι έχει επίσης φωνή.
Αν μπορούσαμε να πάμε πολύ κοντά του,
θα ακούγαμε τις φωνές
κάθε Ινδιάνου και κάθε εξαφανισμένου.
Όχι πριν πολύ καιρό, πάρα πολύ μακριά,
Ένα κβάζαρ ανακαλύφθηκε, γεμάτο υδρατμούς.
Κρατά 120 εκατομμύρια φορές περισσότερο νερό
από όλων των θαλασσών μας.
Πόσες περιπλανόμενες ψυχές θα μπορούσαν να βρουν καταφύγιο
σ' αυτόν τον απέραντο ωκεανό, που περιπλανιέται στο κενό;
Μετάφραση-χρονισμός: cultale